Z dniem 15 listopada 2023 roku weszły w życie istotne zmiany w prawie spadkowym, dotyczące m.in.:
- Odrzucenia spadku w imieniu małoletnich dzieci
- Zmiany właściwości sądu
- Ograniczenia tzw. trzeciej grupy spadkobierców
- Niegodności dziedziczenia
Odrzucenie spadku w imieniu małoletnich dzieci
Jedną z najważniejszych zmian jest uproszczenie procedury odrzucenia spadku w imieniu małoletnich dzieci. Do nowelizacji konieczne było uzyskanie przez rodziców zgody sądu opiekuńczego na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego dziecka. Od 15 listopada 2023 r. odrzucenie spadku w imieniu małoletniego stanie się prostsze i znacznie krótsze. Wystarczy, że rodzic złoży oświadczenie przed notariuszem lub w sądzie, bez uprzedniej zgody sądu opiekuńczego. Będzie to jednak możliwe pod warunkiem, że dziecko zostało powołane do spadku na skutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez innego rodzica, a drugi rodzic wyrazi zgodę na dokonanie ww. czynności.
Nowe zasady dotyczą także spadków otwartych przed datą wejścia w życie zmian, jeśli termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku nie upłynął przed 15 listopada 2023 roku.
Niemniej jednak zgoda sądu opiekuńczego lub sądu spadku będzie wymagana w sytuacji, gdy dziecko jest powołane do dziedziczenia w pierwszej kolejności, np. po jednym ze swoich rodziców. W takiej sytuacji konieczne będzie uzyskanie zgody sądu opiekuńczego, jeżeli postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie zostało wszczęte lub sądu spadku, jeżeli sprawa jest już w toku.
Zgoda sądu opiekuńczego lub sądu spadku będzie również niezbędna, gdy drugi rodzic, któremu przysługuje władza rodzicielska nie wyraża zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka.
Zmiana właściwości sądu
Przed nowelizacją zgoda na przyjęcie lub odrzucenie spadku należała do właściwości sądu opiekuńczego. Od 15 listopada 2023 roku, w przypadku czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka lub osoby pozostającej pod opieką, zgoda w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, będzie wydawana przez sąd spadku. Jeśli postępowanie w tej sprawie zostanie wszczęte przed sądem opiekuńczym, wniosek zostanie przekazany do sądu spadku. Natomiast sąd opiekuńczy będzie wydawał zgodę na dokonanie ww. czynności jedynie w przypadku, gdy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie zostało jeszcze wszczęte.
Ograniczenie tzw. trzeciej grupy spadkobierców
Kolejna istotna zmiana dziedziczenia dotyczy tzw. trzeciej grupy spadkowej. Do nowelizacji spadek mogli otrzymać dalsi zstępni dziadków spadkodawcy. Po nowelizacji majątek będzie mógł przypaść wyłącznie dziadkom, zaś w dalszej kolejności odpowiednio ich dzieciom i wnukom. Ograniczenie kręgu spadkobierców ustawowych z tzw. trzeciej grupy będzie miało zastosowanie do spadków otwartych po 15 listopada 2023 roku.
Niegodność dziedziczenia
Nowelizacja rozszerza katalog sytuacji, pozwalających uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Od 15 listopada 2023 roku za niegodnego dziedziczenia będzie mógł zostać uznany spadkobierca, jeżeli:
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Wprowadzone nowelizacją przepisy art. 928 § 1 pkt 4 i 5 k.c. stosuje się do zdarzeń stanowiących podstawę uznania za niegodnego dziedziczenia, zaistniałych po dniu 15 listopada 2023 roku. Zatem nie można powoływać na się nowe okoliczności w sprawie o uznanie za niegodnego dziedziczenia, w przypadku gdy sprawa jest w toku albo gdy spadkodawca zmarł przed nowelizacją tj. 15 listopada 2023 r.